सोने (Gold) आणि चांदी (Silver) या दोन्ही मौल्यवान धातूंना जगभरात गुंतवणूक, दागिने आणि आर्थिक सुरक्षिततेचे प्रतीक मानले जाते. नुकत्याच सरलेल्या 2025 या वर्षांत दोन्ही धातूंनी आपली चमक दाखवली, यात चांदी काहीशी सरस ठरली. पण अर्थात त्यांच्या किंमती रोज बदलताना दिसतात. कोणते घटक असतात जे त्यांच्या किंमतीवर परिणाम करतात?
आंतरराष्ट्रीय बाजारात होणाऱ्या या चढउतारांमागे अनेक आर्थिक, राजकीय आणि औद्योगिक कारणे असतात. ही माहिती आज समजून घेऊया.
डॉलरची किंमत (US Dollar Impact)
आंतरराष्ट्रीय बाजारात सोने आणि चांदीची खरेदी-विक्री अमेरिकन डॉलरमध्ये होते.
- डॉलर मजबूत झाला तर → सोने-चांदी महाग वाटते → मागणी कमी → किंमत घसरते
- डॉलर कमजोर झाला तर → सोने-चांदी स्वस्त वाटते → मागणी वाढते → किंमत वाढते
म्हणूनच डॉलर आणि सोनं यांच्यात साधारणपणे उलटा संबंध दिसतो.
व्याजदर (Interest Rates)
बँका किंवा सरकार जेव्हा व्याजदर वाढवतात तेव्हा:
- लोक FD, बॉण्ड्स याकडे वळतात
- सोने-चांदीसारख्या धातूंमध्ये व्याज मिळत नाही
- परिणामी त्यांची मागणी कमी होते
व्याजदर कमी → सोने-चांदी आकर्षक → किंमत वाढ
व्याजदर जास्त → सोने-चांदी कमी आकर्षक → किंमत घट
महागाई (Inflation)
महागाई वाढली की पैशाची खरेदीशक्ती कमी होते. अशा वेळी लोक:
- पैशाऐवजी मूल्य राखणाऱ्या साधनांमध्ये गुंतवणूक करतात
- सोने हे महागाईविरुद्ध संरक्षण (Inflation Hedge) मानले जाते
महागाई वाढली की सोने व अनेकदा चांदीही महागते.
जागतिक राजकीय व आर्थिक अस्थिरता
युद्ध, दहशतवाद, आर्थिक मंदी, बँकिंग संकट यांसारख्या घटना घडल्या की:
- शेअर बाजार अस्थिर होतो
- लोक सुरक्षित पर्याय शोधतात
- सोने (आणि काही प्रमाणात चांदी) सुरक्षित ( Safe Haven Investment ) ठरते
अशा काळात सोन्याच्या किंमतीत झपाट्याने वाढ दिसते.
मागणी आणि पुरवठा (Demand & Supply)
सोन्याची मागणी:
- दागिने
- गुंतवणूक (ETF, नाणी, बार)
- केंद्रीय बँकांचा साठा
चांदीची मागणी:
- दागिने
- सोलार पॅनेल
- इलेक्ट्रॉनिक्स, मेडिकल व औद्योगिक वापर
लक्षात घ्या, चांदीचा औद्योगिक वापर जास्त असल्यामुळे तिच्या किंमती अर्थव्यवस्थेच्या गतीवर अधिक अवलंबून असतात.
सट्टा बाजार व गुंतवणूकदारांची भावना
मोठे गुंतवणूकदार आणि फंड्स मोठ्या प्रमाणावर खरेदी-विक्री करतात.
- भविष्यातील अंदाज
- अफवा, बातम्या, अहवाल
- भावनिक प्रतिक्रिया
यामुळे अल्पकालीन किंमतींमध्ये अचानक चढउतार होऊ शकतात.
केंद्रीय बँकांची भूमिका
जगातील अनेक देशांच्या केंद्रीय बँका:
- सोने साठवतात (Reserve म्हणून)
- परिस्थिनुसार कधी खरेदी तर कधी विक्री करतात
मोठ्या प्रमाणात खरेदी → किंमत वाढ
विक्री → किंमत कमी
भारतातील किंमती आंतरराष्ट्रीय बाजाराशी कशा जोडल्या जातात?
भारतामध्ये सोने आणि चांदी मोठ्या प्रमाणात आयात केली जाते.
मग भारतातील अंतिम किंमत खालील सूत्रानुसार ठरते?
आंतरराष्ट्रीय दर + डॉलर-रुपया विनिमय दर + आयात कर + GST
त्यामुळे:
- जागतिक बाजार स्थिर असला
- पण रुपया कमजोर झाला तर भारतात किंमत वाढलेली दिसू शकते.
सोनं विरुद्ध चांदी : गुंतवणुकीसाठी तुलना
| घटक | सोनं | चांदी |
|---|---|---|
| स्थिरता | जास्त | कमी |
| जोखीम | कमी | जास्त |
| उद्योगांवर अवलंबन | कमी | जास्त |
| दीर्घकालीन सुरक्षितता | उत्कृष्ट | मध्यम |
| किंमत चढउतार | कमी | जास्त |
सोप्या शब्दांत सांगायचं तर,
- सोनं = सुरक्षितता
- चांदी = वाढीची संधी + जोखीम
थोडक्यात काय तर, सोने आणि चांदी यांच्या किंमती केवळ दागिन्यांच्या मागणीवर अवलंबून नसून त्या डॉलर, व्याजदर, महागाई, जागतिक घडामोडी, औद्योगिक मागणी आणि गुंतवणूकदारांच्या भावनांवर ठरतात.
How gold and silver are priced in International market