खनिज तेल अर्थात त्यातून मिळणारे पेट्रोल डिझेल यासाठी आपण आखाती देशांवर अवलंबून आहोत याबाबत सर्वांना माहीती आहे. पण एलपीजी अर्थात लिक्विफाईड पेट्रोलियम गॅस म्हणजेच सिलिंडरद्वारे मिळणाऱ्या स्वयंपाकच्या गॅसचे स्रोतसुद्धा आखाती देशच आहेत हे कदाचित अनेकांना सध्या सुरू असलेल्या अमेरिका, इस्रायल आणि इराण दरम्यान सुरू असलेल्या युद्धामुळे लक्षात आलं असेल.
घरगुती स्वयंपाकासाठी वापरला जाणारा LPG (Liquefied Petroleum Gas) हा आज भारतातील सर्वात महत्त्वाच्या इंधनांपैकी एक आहे. ग्रामीण भागापासून ते महानगरांपर्यंत जवळपास प्रत्येक घरात LPG सिलिंडरचा वापर होतो. मात्र हा गॅस नेमका कसा तयार होतो आणि भारताला तो मोठ्या प्रमाणावर आखाती देशांकडून का आयात करावा लागतो, हा प्रश्न अनेकांना पडतो. त्याबाबत आज समजून घेऊ या.
LPG म्हणजे नेमके काय?
LPG म्हणजे मुख्यतः प्रोपेन (Propane) आणि ब्युटेन (Butane) या दोन ज्वलनशील वायूंचे मिश्रण होय. हे वायू कच्च्या तेलाच्या शुद्धीकरण प्रक्रियेदरम्यान किंवा नैसर्गिक वायू प्रक्रिया करताना तयार होतात. या वायूंना दाब देऊन द्रवरूपात साठवले जाते, त्यामुळे ते सिलिंडरमध्ये कमी जागेत साठवता येतात. सिलिंडरचा वाल्व उघडला की हा द्रव पुन्हा वायूरूपात बाहेर येतो आणि स्वयंपाकासाठी वापरला जातो.
LPG तयार कसा होतो?
LPG तयार होण्याचे दोन प्रमुख मार्ग आहेत.
१) कच्च्या तेलाच्या रिफायनरीमध्ये:
जमिनीतून काढलेले कच्चे तेल (Crude Oil) मोठ्या रिफायनरीमध्ये नेले जाते. तेथे हे तेल मोठ्या तापमानावर गरम केले जाते आणि “फ्रॅक्शनल डिस्टिलेशन” या प्रक्रियेद्वारे त्यातील विविध घटक वेगळे केले जातात. या प्रक्रियेत LPG, पेट्रोल, डिझेल, केरोसीन, एव्हिएशन फ्युएल असे वेगवेगळे पदार्थ मिळतात. या टप्प्यात प्रोपेन आणि ब्युटेन वेगळे करून त्यापासून LPG तयार केला जातो.
२) नैसर्गिक वायूपासून:
नैसर्गिक वायू (Natural Gas) प्रक्रिया करताना त्यातील वेगवेगळे हायड्रोकार्बन वेगळे केले जातात. त्यामधून प्रोपेन आणि ब्युटेन वेगळे करून त्यांचे LPG मध्ये रूपांतर केले जाते.
भारत आखाती देशांवर का अवलंबून आहे?
भारतामध्ये LPG तयार करण्याची क्षमता असली तरी देशातील मागणी खूप मोठी आहे. त्यामुळे मोठ्या प्रमाणावर आयात करावी लागते. याची काही प्रमुख कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत.
१) देशांतर्गत कच्च्या तेलाचे उत्पादन कमी
भारतामध्ये कच्च्या तेलाचे उत्पादन मर्यादित आहे. देशाच्या एकूण गरजेपैकी सुमारे ८५ टक्के कच्चे तेल आयात करावे लागते. त्यामुळे त्यावर आधारित LPG उत्पादनही मर्यादित राहते.
२) LPG ची वाढती मागणी
घरगुती स्वयंपाकासाठी LPG चा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. विशेषतः प्रधानमंत्री उज्ज्वला योजनेनंतर ग्रामीण भागातही लाखो कुटुंबांना LPG कनेक्शन मिळाले. त्यामुळे देशातील LPG ची मागणी सातत्याने वाढत आहे.
३) आखाती देशांकडे मोठे तेलसाठे
सौदी अरेबिया, कतार, संयुक्त अरब अमिराती (UAE) आणि कुवैत यांसारख्या आखाती देशांकडे जगातील सर्वात मोठे तेलसाठे आहेत. त्यामुळे ते जगातील अनेक देशांना मोठ्या प्रमाणावर तेल आणि LPG पुरवतात. भारत देखील या देशांकडून मोठ्या प्रमाणावर आयात करतो.
थोडक्यात सांगायचे तर LPG हा कच्चे तेल आणि नैसर्गिक वायूपासून तयार होणारा इंधन वायू आहे. भारतामध्ये त्याचे उत्पादन होते, परंतु वाढत्या मागणीमुळे देशाला मोठ्या प्रमाणावर आखाती देशांकडून LPG आणि कच्चे तेल आयात करावे लागते. त्यामुळे ऊर्जा सुरक्षेच्या दृष्टीने देशात तेल आणि वायू उत्पादन वाढवणे ही भविष्यातील महत्त्वाची गरज मानली जाते.
LPG shortage India