महाराष्ट्र शासनाच्या नोंदणी व मुद्रांक विभागाने नागरिकांसाठी इच्छापत्र (Will) नोंदणी प्रक्रिया अधिक सोपी, सुरक्षित आणि सुलभ करण्यासाठी महत्त्वाचा निर्णय घेतला आहे. आता राज्यातील नागरिकांना इच्छापत्र नोंदणी तसेच “सीलबंद इच्छापत्र” (Sealed Will) सुरक्षित ठेवण्याची सुविधा उपलब्ध झाली आहे. विशेष म्हणजे ही प्रक्रिया अत्यंत कमी शुल्कात उपलब्ध आहे.
इच्छापत्र नोंदणी कुठे करता येईल?
महाराष्ट्रातील कोणत्याही 517 उपनिबंधक (Sub-Registrar) कार्यालयात इच्छापत्राची नोंदणी करता येते. यासाठी व्यक्तीला आपल्या राहत्या भागातीलच कार्यालयात जाण्याची सक्ती नाही. राज्यातील कोणत्याही उपनिबंधक कार्यालयात जाऊन इच्छापत्र नोंदवता येईल.
इच्छापत्र नोंदणीसाठी फक्त ₹100 शुल्क आकारले जाते आणि यावर कोणतीही स्टॅम्प ड्युटी लागत नाही. इच्छापत्र तयार झाल्यानंतर कधीही त्याची नोंदणी करता येते; त्यासाठी कोणतीही वेळ मर्यादा ठेवलेली नाही.
“सीलबंद इच्छापत्र” म्हणजे काय?
एखाद्या व्यक्तीला आपले इच्छापत्र पूर्णपणे गोपनीय ठेवायचे असल्यास ते “सीलबंद इच्छापत्र” म्हणून सरकारी नोंदीत सुरक्षित ठेवता येते. या प्रक्रियेत इच्छापत्र बंद पाकिटात किंवा सीलबंद स्वरूपात अधिकाऱ्यांकडे जमा केले जाते. त्यामुळे इच्छापत्रातील मजकूर इतर कुणालाही पाहता येत नाही.
हे इच्छापत्र सरकारी सुरक्षित नोंदीत ठेवले जाते, ज्यामुळे ते हरवणे, फाडणे, बदल करणे किंवा बनावट कागदपत्र तयार करण्याचा धोका कमी होतो.
सीलबंद इच्छापत्र कुठे जमा केले जाते?
इच्छापत्राची नोंदणी उपनिबंधक कार्यालयात होत असली तरी “सीलबंद इच्छापत्र” सुरक्षित ठेवण्याची सुविधा साधारणतः जिल्हा निबंधक (District Registrar) कार्यालयाशी संबंधित असते.
जिल्हा निबंधक कार्यालय आणि उपनिबंधक कार्यालय ही दोन वेगवेगळी कार्यालये असतात. उपनिबंधक कार्यालय स्थानिक स्तरावर दस्त नोंदणीची कामे पाहते, तर जिल्हा निबंधक कार्यालय हे वरिष्ठ जिल्हास्तरीय कार्यालय असते, जे अनेक उपनिबंधक कार्यालयांवर देखरेख ठेवते.
शुल्क आणि पुढील प्रक्रिया
सीलबंद इच्छापत्र स्वीकारून सुरक्षित ठेवण्यासाठी शासनाकडून फक्त ₹100 शुल्क आकारले जाते. इच्छापत्र करणारी व्यक्ती जिवंत असताना आवश्यक वाटल्यास हे इच्छापत्र परत मागवू शकते; त्यासाठीही ₹100 शुल्क भरावे लागेल.
इच्छापत्र करणाऱ्या व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर संबंधित वारस, कार्यवाह (Executor) किंवा कायदेशीर दावा करणारी व्यक्ती अर्ज करू शकते. त्यानंतर अधिकृत प्रक्रियेनुसार इच्छापत्र उघडले जाते आणि आवश्यक पडताळणी केली जाते. त्यामुळे भविष्यातील वाद किंवा फसवणुकीची शक्यता कमी होण्यास मदत होते.
खाली महाराष्ट्रातील काही प्रमुख जिल्हा निबंधक (District Registrar / Joint District Registrar) कार्यालयांचे पत्ते दिले आहेत. अधिकृत पत्ते वेळोवेळी बदलू शकतात, त्यामुळे भेट देण्यापूर्वी अधिकृत संकेतस्थळावर पडताळणी करणे योग्य राहील.
महाराष्ट्रातील जिल्हा निबंधक कार्यालये
▪️ ठाणे — संयुक्त जिल्हा निबंधक, ठाणे
महिला मंडळ बिल्डिंग, तलाव पाळी, ठाणे पश्चिम, ठाणे – ४००६०१.
▪️ मुंबई शहर — संयुक्त जिल्हा निबंधक, मुंबई शहर
ओल्ड कस्टम हाऊस, फोर्ट, मुंबई – ४००००१.
▪️ मुंबई उपनगर — संयुक्त जिल्हा निबंधक, मुंबई उपनगर
फॅमिली कोर्ट बिल्डिंग, वांद्रे कुर्ला कॉम्प्लेक्स, वांद्रे पूर्व, मुंबई – ४०००५१.
▪️ पुणे — महानिरीक्षक / संयुक्त जिल्हा निबंधक कार्यालय परिसर
तळमजला, विधान भवन (कौन्सिल हॉल) समोर, नवीन प्रशासकीय इमारत, पुणे – ४११००१.
▪️ नाशिक — संयुक्त जिल्हा निबंधक, नाशिक
कलेक्टर कार्यालय परिसर, नाशिक.
▪️ नागपूर — संयुक्त जिल्हा निबंधक, नागपूर
सिव्हिल लाईन्स परिसर, नागपूर.
▪️ छत्रपती संभाजीनगर — संयुक्त जिल्हा निबंधक, छत्रपती संभाजीनगर
प्रशासकीय इमारत / जिल्हाधिकारी कार्यालय परिसर, छत्रपती संभाजीनगर.
▪️ कोल्हापूर — जिल्हा निबंधक, कोल्हापूर
जिल्हाधिकारी कार्यालय परिसर, कोल्हापूर.
▪️ रायगड — जिल्हा निबंधक, रायगड
अलिबाग जिल्हाधिकारी कार्यालय परिसर, रायगड.
▪️ पालघर — जिल्हा निबंधक, पालघर
जिल्हाधिकारी कार्यालय परिसर, पालघर.
एकूणच, महाराष्ट्र शासनाची ही सुविधा नागरिकांसाठी इच्छापत्र प्रक्रिया अधिक सुरक्षित, स्वस्त आणि विश्वासार्ह बनवणारी ठरू शकते.